AGENDA » 1. De geschiedenis van het initiatief

1. De geschiedenis van het initiatief

In dit gedeelte van IJzermuseum in wording belichten wij de ontstaansgeschiedenis van het initiatief dat moet leiden tot een Nederlands IJzermuseum.

Bakermat van de Nederlandse IJzerindustrie

Het Oude-IJsselgebied mag zich de bakermat van de Nederlandse ijzerindustrie noemen. Het is het oudste en omvangrijkste gebied in Nederland waar ijzerwinning plaatsvond. Er hebben in totaal acht ijzergieterijen gestaan, in het aangrenzende Duitse Issel-gebied nog twee; de oudste dateerde van 1689, de jongste dateert van 1911. Er is een periode geweest dat de Oude-IJsselstreek voor 60% voorzag in de Nederlandse ijzerbehoefte. Er werkten in de jaren '50 zo'n 5000 mensen in de toen nog acht ijzergieterijen. Uit en naast deze gieterijen zijn weer meerdere metaalbedrijven ontstaan, bijv. in de verwarmings- en huishoudelijke sector, van meer dan nationale betekenis. Geen wonder dat in deze regio initiatieven ontstonden om op deze belangrijke industrie extra de aandacht te vestigen in een op te richten museum.

Keppelsche IJzergieterij

De ideeën om in het Oude IJsselgebied een IJzermuseum op te richten dateren al van eind zeventiger jaren. De bijna twee eeuwen oude Keppelsche IJzergieterij draaide sinds 1980 als werkend  fabrieksmuseum, maar kon het niet redden en moest in 1984 sluiten. De gebouwen werden in 1986 afgebroken. Het toenmalige Gelders Oudheidkundig Contact (nu Gelders Erfgoed, het consulentschap voor de musea en de geschiedbeoefening in Gelderland) dat sterk betrokken was bij het museum in de Keppelsche  IJzergieterij, schreef in 1984 in haar museumnota aan het Provinciaal Bestuur, dat er in Gelderland geen museum was dat de voor Gelderland typische industriële bedrijvigheid als de ijzergieterij toonde, welke mede stuwend was voor grote delen van de provincie; bezien zou moeten worden of, in samenhang met het monumentenbeleid, ontwikkelingen in deze richting een bijzondere stimulans behoefden.

Rekhemse IJzergieterij

Eind tachtiger jaren ontwikkelden zich in de regio Oude IJssel nieuwe ideeën; het duurde tot 1997 voor het een concreet initiatief werd. In Gaanderen (bij Doetinchem) waar de Rekhemse IJzergieterij (1689, de eerste hoogoven in Nederland, tot 1810) en ijzergieterij en emailleerfabriek Vulcaansoord (1825-1979) waren gevestigd, werd de belangstelling voor de ijzergeschiedenis actueel toen in 1985 bij wegwerkzaamheden in de naaste omgeving van de voormalige Rekhemse IJzergieterij een muurfragment van de 'ijzermolen' en eeuwenoude mallen van kanonskogels werden opgegraven. Toen ontstond het idee dat daar, op de plaats van de eerste Nederlandse hoogoven, een ijzermuseum zou moeten komen. De gemeente Doetinchem kon hieraan echter geen toestemming geven: het bestemmingsplan voorzag er niet in en wat betreft landschap en te verwachten verkeersstromen vond men een dergelijke openbare gelegenheid op die plaats ongewenst. Wel bood de gemeente een gebied aan  aan de rand van Doetinchem. Maar allerlei onduidelijkheden belemmerden verdere vorderingen; het initiatief dreigde te stranden.

DRU-complex

In Ulft, dat twee ijzergieterijen had namelijk DRU (vanaf 1754, nog in bedrijf maar verplaatst) en Becking en Bongers (1895-1970) en waar daarnaast andere metaalbedrijven zich ontwikkeld hadden, ontstond het idee dat er iets moest gebeuren toen delen van het historische DRU-complex leeg kwamen te staan en de kapitale directeurswoning werd afgebroken. Het idee rijpte dat een ijzermuseum in de leegstaande fabrieksgebouwen prima op zijn plaats zou zijn. Zowel in Ulft als in Gaanderen/Doetinchem waren de plaatselijke historische verenigingen en lokale bedrijven sterk bij de initiatieven betrokken. In 1996, het Jaar van het Industrieel Erfgoed, raakten de ontwikkelingen in een stroomversnelling. Landelijk ontstond er belangstelling voor de IJzerindustrie in de Oude IJsselstreek en voor de oude fabrieksgebouwen te Ulft, o.a. door een aflevering over IJzergieterijen van de Teleacserie over industrieel erfgoed. De ideeën voor een ijzermuseum in de Oude-IJsselstreek leken een nationale voedingsbodem te hebben.

Initiatiefgroep IJzermuseum

Op 12 mei 1997 werd ten gemeentehuize in Gendringen besloten één Initiatiefgroep IJzermuseum  op te richten die zou gaan werken aan de oprichting van een IJzermuseum in de historische fabrieksgebouwen van de DRU te Ulft. De Initiatiefgroep besloot dat het een professioneel en ruim opgezet museum zou zijn, dat recht zou dan aan het enorme sociaal-economische belang van ijzer (en staal) voor de mensheid toegespitst op de Nederlandse situatie, met bijzondere aandacht voor de regio Oude IJssel. Museumconsulenten van het Gelders Oudheidkundig Contact (GOC) als adviesorgaan werden nauw betrokken bij de opzet. In oktober 1998 werd het initiatief geformaliseerd in de oprichting van twee stichtingen: een Stichting Exploitatie Nederlands IJzermuseum en een Stichting Collecties Nederlands IJzermuseum. De Gelderse Adviescommissie voor de Musea werd uitvoerig geïnformeerd over de plannen en was er bijzonder positief over. Eind 1999 werd het Museumconcept door het bestuur gepresenteerd. Er volgden meerdere documenten in de jaren daarna: een uitgebreide Investerings- en Exploitatiebegroting, een Collectieplan en een Ondernemingsplan. Er werd draagvlak gezocht en gevonden bij o.a. de koepelorganisaties en er kwam veel publiciteit: krant, radio, tv, vaktijdschriften.

Museum in DRU-complex

Ondertussen werd er door de gemeente Gendringen i.o.m. de Rijksdienst voor de Monumentenzorg een grootschalig herbestemmingsproject opgezet voor het 14 ha grote DRU-complex, een project dat enorm veel overleg en tijd vergde; daarin werden de bedrijfsverplaatsingen geregeld en diverse mogelijkheden tot herbestemming onderzocht. De definitieve plek voor het Nederlands IJzermuseum kon in dat verband lange tijd niet vastgelegd worden. Dat kon pas eind 2005, in een zelfstandig gebouw, wel als onderdeel van een. zgn. Cultuurcluster waarvan ook het Cultureel Centrum en de Bibliotheek deel uitmaken. (Zie verder: Stand van Zaken)

Huidige expositie

De expositie in een van de gebouwen, met als onderwerp de regionale ijzerhistorie, die in 1996 door de Oudheidkundige Vereniging Gemeente Gendringen bescheiden was gestart, groeide in al die jaren door vele schenkingen uit tot een tentoonstelling van formaat, die al veel belangstelling en waardering kreeg. (Zie verder: Huidige Expositie)